Klify i literackie ślady na półwyspie Howth. Dublin, Irlandia

 

Jedną z głównych atrakcji Irlandii są Klify Moheru – czternastokilometrowy odcinek wybrzeża Oceanu Atlantyckiego. Mój czas w Irlandii jest jednak ograniczony, wycieczki, nawet racjonalne cenowo są, ale czas spędzony na klifach byłby ograniczony (odległość ok. 250 km od centrum Dublina + inne punkty wycieczki). No to „znalazłam sobie” klify w pobliżu irlandzkiej stolicy. Nie byle jakie – zarekomendowane przez Herberta George’a Wellsa według którego to właśnie stąd – z klifów półwyspu Howth rozpościerają się „najpiękniejsze widoki na świecie”. To, jakie te widoki będą dzisiaj, zależy od pogody.

Herbert George Wells (1866–1946 w Londynie) – brytyjski pisarz i biolog, jeden  z pionierów gatunku science fiction, autor powieści (m.in.) Wojna światów, Wehikuł czasu i Wyspa doktora Moreau.

Zaczęłam zwiedzanie od północnej części półwyspu, od zamku Howth i jego otoczenia (https://emerytkawpodrozy.blogspot.com/2026/07/od-dolmenu-do-zamku-howth-irlandia.html). Teraz czas, aby zobaczyć klify.

Półwysep Howth (irl. Binn Éadair, w tłumaczeniu „głowa”, co odnosi się do jego okrągłego kształtu), połączony jest z lądem wąskim przesmykiem (tombolo).

Tombolo – wąski pas mielizny łączący ląd stały z wyspą albo dwie wyspy z sobą, powstały w wyniku naniesienia piasku i żwiru przez prądy morskie. 

Większość cypla jest pagórkowata, z najwyższymi wzniesieniami takimi jak 171-metrowy Ben of Howth czy nieco niższy Shielmartin Hill (163 metry). 

To wzgórza o łagodnych zboczach, ale nie brakuje też skalistych wzniesień. Głównym celem spacerów – jak widzę – nie są jednak „szczyty” w centrum półwyspu, ale na jego południowo wschodni kraniec z latarnią morską Baily.

Pierwsza latarnia w tym miejscu została zbudowana około 1667 roku przez sir Roberta Readinga i była jedną z sześciu, na których budowę Reading otrzymał patent od Karola II w 1665 roku. Potem, jak to zwykle bywa, była modernizowana stosownie do postępu techniki w dziedzinie źródła światła emitowanego przez latarnię (opalana węglem, latarnie gazowe, itd.). Zdarzało się, że konieczność takiej modernizacji była niejako wymuszana przez katastrofy statków, z których najbardziej znaną pozostaje tragedia PS Queen Victoria z 15 lutego 1853, w której zginęło ponad 80 pasażerów i członków załogi.

Pod koniec 1996 roku latarnia morska została przestawiona na tryb automatyczny – co uczyniło Baily ostatnią irlandzką latarnią morską, która przeszła na pracę w tym trybie – a ostatni latarnik opuścił ją w1997 roku,

W 2000 w przebudowanych budynkach obok latarni utworzono małe muzeum, w którym znajdują się drobne artefakty zebrane przez emerytowanych pracowników. Muzeum czynne chyba tylko „dla wtajemniczonych” bowiem cały cypelek z latarnią jest ogrodzony i niedostępny dla zwiedzających.

Jak widzę, sporo osób stając przed murem zagradzającym dostęp na teren, na którym stoi latarnia czuje się nieco zawiedziona, że nie może zobaczyć jej z bliska. Chyba jednak nikt nie żałuje spaceru – czy to przez środek półwyspu, czy brzegiem morza (6-8 kilometrów). Ja dotarłam do latarni od strony zachodniej właśnie przez „środek” półwyspu, wracam wzdłuż wybrzeża, ścieżką na szczycie klifu.

Klif (faleza, urwisko brzegowe) – stroma, często pionowa ściana brzegu morskiego lub jeziornego, utworzona wskutek procesu abrazji (ścierania brzegu przez okruchy skalne poruszane przez fale) zachodzącego u jej podstawy na styku z brzegiem morza czy jeziora (źródło: Wikipedia) 

 

Jakże inne to klify, niż te wszystkie, które wcześniej widziałam – czy to niedawno w Parku Narodowy Calenques nieopodal Marsylii (https://emerytkawpodrozy.blogspot.com/2026/04/skoro-cassis-to-klify-francja.html) czy kilka lat temu w Padliskach (Estonia), czy podpływając – lata temu – promem do Białych Skał Albionu. Nie tak wysokie, nie tak bardzo pionowe, nie prezentujące w pełni skał, które je tworzą, za to gęsto porośnięte roślinnością wszelaką, bujną, zieloną, kolorową.

Co chwilę zatrzymuję się, żeby bliżej przyglądnąć się tej czy innej roślince, znanej lub tylko podobnej do znanej…  Ale też by jeszcze raz obejrzeć się na zielony klif, na wystające z wody skały, na widoczna jeszcze z oddali latarnię Baily.

Zbliżam się ponownie do zurbanizowanej części półwyspu, do portu, nad którym góruje wieża Martello, jedna z 28 wież wybudowanych w czasach napoleońskich w okolicy Dublina. Wieże te wznoszono w okresie wojen napoleońskich dla obrony wybrzeża przed inwazją z morza. 

W jednej z takich wież, na południe od Dublina, w której obecnie jest Muzeum Jamesa Joyce’a rozpoczyna się fabuła Ulissesa (https://emerytkawpodrozy.blogspot.com/2026/06/dzien-blooma-bloomsday-dublin-irlandia.html). Ta tutaj, w Howth (zresztą też jedna z trzech na półwyspie), została wzniesiona w latach 1804–1806 z łupanego kamienia, na planie okręgu o średnicy 12,2 metrów. Ma 7,3 metra wysokości. W przyziemiu mieściły się magazyny, na dwóch kondygnacjach magazyny i pomieszczenia mieszkalne. Wejście do wieży było z poziomu pierwszego piętra, załogę stanowiło szesnastu żołnierzy. Wieża wyposażona była w jedną armatę. 

Po wojnach napoleońskich wieżę wykorzystywano jako placówkę tropiącą przemytników, jako stację sygnalizacyjną, jako końcową stację podmorskich kabli telegraficznych. Na początku XX wieku przeprowadzono w wieży eksperymenty z radiem. 23 listopada 1903 roku amerykański wynalazca Lee De Forest przeprowadził udaną transmisję radiową z wieży w Howth do Holyhead. Guglielmo Marconi, w 1905 roku dokonał z tego miejsca połączenia radiowego ze statkiem. 

W 1922 roku właścicielem wieży zostało Irlandzkie Ministerstwo Poczt i Telegrafów, pod koniec lat 80. XX wieku wieża znalazła się w rękach miasta Dublin, które po remoncie w 2001 roku przeznaczyło wieżę na Muzeum Radia Vintage – Ye Olde Hurdy-Gurdy.

Nie można też zapomnieć o miejscu jakie zajęła Howth w kulturze popularnej – lista utworów pisanych czy filmów (poczynając od poematu Grób Aideen Samuela Fergusona, o którym wzmianka w poprzednim poście), w których wspomniano o Howth, czy też które były plenerami filmowymi byłaby długa. Zatem tutaj wspomnę tylko o kilku.

O „zasługach” latarni Baily w nawigacji statkami pisała Letitia Elizabeth Landon (1802–1838) w wierszu Howth Light-House (1834).

James Joyce (1882–1941) kilkakrotnie wracał piórem do Howth. Miejscem akcji jego ostatniej powieści Finnegans Wake z 1939 jest zamek Howgh. Półwysep jest też „kluczowym miejscem dla fabuły Ulissesa, szczególnie w ostatnim rozdziale - monolog Molly Bloom, która wspomina swoją pierwszą randkę z Leopoldem Bloomem. To właśnie tam (Howth) w ich pamięci zapadł słynny okruch ciasteczka migdałowego” (AI)

William Butler Yeats (1865–1939) poeta, dramaturg, pisarz i krytyk literacki, laureat nagrody Nobla (1923) mieszkał w Howth w latach 1880–1883. Mieszkał w północnej części półwyspu, w domu zwanym Balscadden  (Balscadden House), który mijam po zejściu ze szlaku szczytem klifu. Na ścianie odnowionego domu, w którym mieszkał umieszczono tabliczkę z fragmentem jednego w jego poematów: „I have spread my dreams under your feet/ Tread softly because you tread on my dreams” (w wolnym tłumaczeniu: „Rozpostarłem moje marzenia pod twoimi stopami. Krocz delikatnie, ponieważ stąpasz po moich marzeniach”).

W powieści Marzenia o dzieciństwie i młodości (1916) Yeats wspomina: „Spałem wśród rododendronów i skał w dzikiej części zamku Howth”.

Na koniec mojego pobytu na (i „w”) Howth jeszcze spacer po dwóch molach. Na tym wschodnim pomniki, ławeczki z tabliczkami „ku pamięci” (In loving memory) i nazwiskami… czyimi? Tych, którzy zginęli w czasie wielkich katastrof statków? Zasłużonych dla regionu?

Rzeźba „Gwiazda Morza” (Réalt na Mara) to wyobrażenie róży wiatrów na dwunastometrowej iglicy z polerowanej stali nierdzewnej.  Zaprojektowana w 2008 roku przez rzeźbiarza Roberta McColgana „nawiązuje do dziedzictwa regionu; wskazuje kierunki, które prowadzą podróżników i rybaków”.

Pomnik marynarzy z Howth (przed wejściem na molo) – kamienny kompozycja celtyckiego krzyża i kotwicy –został wzniesiony dla upamiętnienia pięciu członków załogi Geraldine, którzy zginęli, gdy ich statek został zatopiony przez U-Boota w 1918 roku. Obecnie przyjmuje się, że ma być hołdem dla wszystkich, którzy zginęli na morzu. 

Zachodnia strona zachodniego mola to ciąg restauracji serwujących owoce morza. Z jego krańca doskonale widać wyspę Ireland's Eye (Oko Irlandii) słynącą przede wszystkim jako malowniczy rezerwat przyrody, raj dla obserwatorów ptaków i fok oraz miejsce z zabytkowymi ruinami. Chociaż dawno, dawno temu na wyspie mieszkali mnisi pragnący odosobnienia i ciszy. Nie było lepszego miejsca do kontemplacji.

Nie zabrakło też na wyspie wieży Martello. Teraz, po południu, z tego miejsca widać wyspę lepiej aniżeli przed południem, gdy patrzyłam na nią z któregoś „szczytu”, gdy powietrze było niezbyt przejrzyste.

Wracając szukam jeszcze śladów stóp, a właściwie śladu butów króla Anglii Jerzego IV, który 12 sierpnia 1821 roku postawił swoje pierwsze kroki na irlandzkiej ziemi. Zresztą trafił tu przez przypadek. Był w stanie silnego upojenia alkoholowego – miał wylądować w porcie Dún Laoghaire (na południe od Dublina). Jak z tego wynika, załoga również nie wylewała za kołnierz – sam przecież tą łodzią/statkiem nie sterował. Jakkolwiek było, miejscowy kamieniarz wykorzystał tę chwilę i wykuł w kamieniu „odcisk” jego butów w miejscu, gdzie wyszedł na ląd.

Od dolmenu do zamku. Howth, Irlandia

W odległości zaledwie piętnastu kilometrów na północny wschód od centrum Dublinu wcina się w wody Zatoki Dublińskiej półwysep Howth. Administracyjnie Howth to dzielnica Dublina (chociaż w różnych źródłach spotkałam się z określeniem „wieś”), której centrum usytuowało się w północnej części półwyspu, wokół portu. W niedalekiej odległości od tegoż centrum znajduje się zamek Howth, jedna z atrakcji półwyspu, chociaż zwykli śmiertelnicy wejść do niego nie mogą – jest w rękach prywatnych.

Na terenie, na którym znajduje się posiadłość, już w okresie brązu istniała osada. Pozostałością po tym okresie jest grobowiec dolmenowy (zwany też dolmenem portalowym)

Dolmen – prehistoryczna budowla megalityczna pełniąca najczęściej funkcję grobowca, ale struktury tego typu bywały też miejscem sprawowania kultu. Dolmeny wykonywane były z głazów wkopanych częściowo w ziemię i wielkiego płaskiego bloku spoczywającego na nich. Niekiedy przysypywane były ziemią tworząc okazałe kurhany. Słowo pochodzi z języka celtyckiego (bretońskiego), gdzie daul oznacza „stół”, a maen oznacza „kamień”.  Dolmeny wznoszone były głównie w epoce neolitu oraz w epoce brązu, szacuje się, że najwcześniejsze z nich powstawały od ok. 4000 do 3000 roku p.n.e. Kojarzone są głownie z Europą (Francja/Bretania, Irlandia), chociaż można je spotkać na całym świecie.

Ja najokazalszy dolmen widziałam w Korei Południowej.

Dolmen na półwyspie Howth, znany jako Grób Aideen, datowany jest na około 2500 r. p.n.e.  Grobowiec ma jedną komorę. Składa się z dwóch kamieni portalowych, kamienia wejściowego i zawalonego kolosalnego kamienia dachowego, którego wagę szacuje się na 75 ton. Jego rozmiary to: 5,2×4,2×1,9 metra. Kamień użyty do budowy grobowca to lokalny kwarcyt kambryjski, prawdopodobnie pochodzący ze skał, które oderwały się od pobliskiego stromego klifu Muck Rock.

Według legendy jest to miejsce spoczynku postaci z celtyckiego mitu. Aideen była żoną Oscara, wnuka legendarnego wojownika z rodu Fionna. Oscar zginął w krwawej bitwie a Aideen zmarła z rozpaczy. Zgotowano jej pogrzeb z honorami zarezerwowanymi dla królów.

Co prawda bitwa, o której mowa w legendzie odbyła się w 284 roku n.e. (bitwa pod Gabhra /bitwa pod Gowra) a dolmen jest „trochę” starszy, ale… mniejsza o szczegóły.

Legenda ta stała się tematem poematu Samuela Fergusona Grób Aideen, który ukazał się w latach 60. XIX wieku.

Sir Samuel Ferguson (1810–1886) – irlandzki poeta, adwokat, antykwariusz, artysta i urzędnik państwowy.

Kilka wieków później, pod koniec I tysiąclecia p.n.e., zaczęły się napady wikingów na wybrzeże wyspy. W 1177 roku z kolei, wyspa stała się celem najazdu Normanów. 10 sierpnia 1177 roku, w dniu wspomnienia świętego Wawrzyńca, doszło do zbrojnego starcia pomiędzy wojskami anglo-normańskimi a wikingami. Zwyciężyli Normanowie pod dowództwem Almerica Tristama, który na znak wdzięczności przyjął nazwisko „św. Wawrzyniec” – St. Lawrence. Od 1179/1180 roku rodzina Almerica St. Lawrence była feudalnymi panami Howth.

Pierwszą siedzibę, prawdopodobnie drewnianą, wzniósł Almeric na północnym wybrzeżu, w pobliżu dzisiejszego portu. Pierwsze wzmianki o istnieniu zamku w obecnym miejscu (też na północy półwyspu, ale nieco dalej od wybrzeża) pochodzą z aktu wydanego w 1235, w którym mowa o budowie nowej siedziby.

Potem mijały wieki, zamek był wielokrotnie przebudowywany, ale cały ten czas – czyli około 800 lat – aż do początku XX wieku był w rękach potomków Almerica. Tym samym zamek Howth stał się jedną z najdłużej zamieszkanych przez członków jednego rodu prywatnych posiadłości w Europie.

Już na początku XX wieku, w 1911 roku, zamek został przebudowany przez samego Edwina Lutyensa (1869–1944), znanego przede wszystkim jako współtwórca współczesnej stolicy Indii (którego wkład w budowę Nowego Delhi był tak znaczny, że często spotyka się określenie „Delhi Lutyensa”).

Najstarsze części zamku pochodzą z połowy XV wieku.

W drugiej połowie XX wieku cała posiadłość została zmodyfikowana. Wyodrębniono pola golfowe, wybudowano kompleks hotelowo-rekreacyjny będący zapleczem sportowym. Część zabudowań przeznaczono na muzeum transportu. W odrestaurowanych kuchniach dwaj członkowie rodu zorganizowali szkołę gotowania („Kitchen in the Castle Cookery School”).

W październiku 2018 Julian Gaisford St-Lawrence ogłosił, że rodzina zgodziła się sprzedać posiadłość prywatnej grupie inwestycyjnej. Po tej decyzji część wyposażenia zostało sprzedane na aukcji w 2021 roku.

Obecnie zamek nie jest udostępniony do zwiedzania, ale pozostała część posiadłości, mimo, że jest własnością prywatną jest dostępną do spacerów, joggingu czy wycieczek rowerowych, wyznaczonymi szlakami. Wytyczono i opisano pięć szlaków turystycznych – informację o nich wraz ze szkicowymi mapkami można uzyskać w miejscowej informacji turystycznej.

Muzeum transportu nadal istnieje, prowadzą je wolontariusze, czynne jest tylko w soboty i niedziele. Tę część posiadłości uzupełniono o blaszane wiaty – typową zabudowę dla tego typu muzeów. Szkoła lub kursy gotowania nadal funkcjonują – podobnie jak pola golfowe.

Ścieżki którymi idę do dolmenu wiodą wśród dzikich ogrodów rododendronów, pozostałości po ogrodach założonych w XVIII wieku. I chociaż okres kwitnienia już minął, między zielenią widać jeszcze fioletowe plamy o różnych odcieniach.

Zanim jeszcze pojawił się w tych stronach Almeric, król Dublina Sitriuc Silkbeard w 1042 roku ufundował w Howth kolegiatę p.w. Najświętszej Marii Panny. Wielokrotnie przebudowywana, w XVI wieku została przez członków roku św. Wawrzyńca adoptowana na prywatną kaplicę. W jej wnętrzu pochowano zmarłego w 1462 roku 13. Barona Howth, jak również jego żonę Annę. Z kościoła pozostały tylko ruiny, chociaż miejsce nie jest opuszczone – wokół resztek murów, jak również wewnątrz murów jest, jak widzę, czynny cmentarz (chociaż wejścia na teren ograniczony murami wstępu nie ma, nie zobaczę zatem grobów 13. Barona Howth i jego żony).

Bliżej zamku usytuowany jest kościół p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny wzniesiony w 1899 roku w stylu neoromańskim. Zamknięty.

Zamek zobaczyłam, czas na klify!

https://emerytkawpodrozy.blogspot.com/2026/06/klify-i-literackie-slady-na-powyspie.html