Villa des Arènes – Muzeum Matisse’a w Nicei. Francja

  

Siedemdziesiąt dwa lata temu zmarł Henri Matisse (1869–1954), francuski malarz uważany za prekursora fowizmu.

[AI] Fowizm to awangardowy kierunek w malarstwie francuskim, rozwijający się głównie w latach 1905–1907, charakteryzujący się (m.in.) używaniem jaskrawych agresywnych kolorów, deformacją kształtów, stosowanie ciemnego konturu.

Autoportret

Henri-Émile-Benoît Matisse urodził się 31 grudnia 1869 roku w Le Cateau-Cambrésis w północnej Francji. Miał być prawnikiem, rozpoczął studia prawnicze, pracował w kancelarii prawnej. Malować zaczął około 1890 roku podczas rekonwalescencji po operacji wyrostka robaczkowego. Na ścieżkę kariery prawniczej już nie wrócił – poświęcił się sztuce. Dużo podróżował, kilkukrotnie zmieniał miejsce zamieszkania. W 1917 roku po raz pierwszy przyjechał do Nicei. W 1938 roku na stałe zamieszkał w nicejskiej dzielnicy Cimiez, w której mieszkał (w różnych miejscach) do końca życia. Zmarł w Nicei 3 listopada 1954 roku. Został pochowany na cmentarzu obok Klasztoru Cimiez – klasztoru franciszkanów na wzgórzu Cimiez, którego początki sięgają X wieku.

Matisse, poza malarstwem uprawiał rzeźbę i grafikę. Projektował tkaniny, ilustracje do książek, kolaże.  Jedna z największych kolekcji jego dzieł zgromadzono w monograficznym muzeum w Nicei – Muzeum Matisse’a.

Muzeum zostało otwarte w 1963 roku w Villa des Arènes – XVII-wiecznej budowli w dzielnicy Cimiez. Matisse mieszkał w tej dzielnicy, ale nie w miejscu, które poświęcono jego twórczości.

Budynek został wzniesiony w latach 1670–1685. Po ukończeniu obiekt nazwano pałacem Gubernatisów (palais Gubernatis) – od nazwiska fundatora i właściciela, Jeana-Baptiste’a Gubernatisa, ówczesnego konsula w Nicei. W 1950 roku miasto Nicea wykupiło budynek z rąk prywatnych. Wówczas nadano jej nową nazwę – Villa des Arènes – ze względu na jej bezpośrednie sąsiedztwo z rzymskimi ruinami i amfiteatrem (arènes) w dzielnicy Cimiez.

Utworzone w Ville des Arènes w 1963 roku muzeum początkowo zajmowało pierwsze piętro budynku – parter przeznaczono na muzeum archeologiczne. W 1989 roku placówkę archeologiczną przeniesiono na pobliski teren wykopalisk, co umożliwiło rozbudowę Musée Matisse. Po czteroletniej przerwie związanej z renowacją i restrukturyzacja (autor projektu – architekt Jean-François Bodin), muzeum ponownie otwarto w 1993 roku.

Stała kolekcja muzeum składa się z rozmaitych darów – przede wszystkim od samego Matisse’a oraz jego spadkobierców, a także dzieł przekazanych przez państwo francuskie. W zbiorach znajduje się 68 obrazów i gwaszy, 236 rysunków, 218 grafik, 95 fotografii, 57 rzeźb, 14 książek ilustrowanych przez artystę, 187 przedmiotów należących niegdyś do malarza, a także szablony, tkaniny dekoracyjne, ceramika, witraże oraz dokumenty.

Poszczególne ekspozycje dotyczą różnych okresów i różnych form twórczości artysty. Np. motywy roślinne, inspiracje podróżami (w tym kolekcja tkanin przywiezionych przez niego z pordróży), grafiki. Dużą wystawę poświęcono projektowi Kaplicy Różańcowej dla sióstr dominikanek w Vence (gdzie Matisse mieszkał w 1943 roku). Projekt ten obejmował architekturę wnętrza, malowidła, witraże, meble oraz szaty liturgiczne. Sam Matisse uważał tę pracę za najważniejszą w jego karierze.

 

 

Tourbet el-Bey – panteon Husajnidów. Tunis, Tunezja

Nie przepadam za spacerami uliczkami medyn, starych miast arabskich grodów. Działające na nich suki – kramy oparte o mury budynków, dobra wszelkie wylewające się ze sklepów na stragany przed nimi czy brezentowe płachty rozciągnięte miedzy dachami mające ograniczyć dostęp promieniom słońca – i tak nie pozwolą mi na poznanie „historycznej tkanki miasta” czy oglądanie „skarbów architektury” sprzed kilku wieków. Mnogość towarów i ludzi oszałamia (w negatywnym tego słowa znaczeniu) mnie i powoduje chęć natychmiastowej ucieczki. Toteż nie bez oporów zagłębiałam się w uliczki medyny w Tunisie aby dotrzeć do panteonu władców z dynastii Husajnidów.

Wchodzę do medyny od strony południowej. Tutaj handel króluje jedynie na granicy medyny, na miejscu dawnych jej murów. Zatem właściwie z przyjemnością idę uliczkami w kierunku Tourbet el-Bey.

Chyba po raz pierwszy spotkałam się z określeniem „tourbet” przygotowując się do podróży do Tunezji, może wcześniej już natknęłam się na to słowo, ale nie zakodowało się ono w mojej pamięci.

„Tourbet” to termin pochodzący z języka tureckiego (türbe/turbah) oznaczające grobowiec lub mauzoleum,

typowy dla architektury islamskiej. Budowle te są budowane dla złożenia doczesnych szczątków szczególnie  ważnych postaci, takich jak przywódcy religijni czy władcy. Budują je też osoby zamożne.

 Często są uważane za miejsca święte toteż często są odwiedzane przez pielgrzymów.

Tourbety charakteryzują się bogatymi zdobieniami toteż przez turystów są odwiedzane ze względu na ich wartość jako dzieł architektury i sztuki.

Tourbety można znaleźć w różnych regionach o bogatej historii islamu, takich jak Bliski Wschód, Afryka Północna i niektóre części Azji Południowej.

Również tureckie jest pochodzenie słowa „bej” oznaczając wodza. Tytuł ten był tytułem wyższych urzędników na terytorium państw tureckich, a także władców Tunezji w okresie kiedy pozostawała pod wpływem tureckim.

Zatem Tourbet el-Bej to Mauzoleum Bejów, mauzoleum władców Tunezji z dynastii Husajnidów.

Husajnidzi to turecka dynastia, która w latach 1705–1957 sprawowała władzę na terytorium zbliżonym do dzisiejszej Tunezji. Założycielem dynastii był Al-Husajn I ibn Ali (wojskowy w służbie sułtana tureckiego), który w 1705 roku ogłosił się bejem Tunisu. Formalnie jego władza zależała nadal od sułtana, faktycznie pozostawał niezależny.

Mauzoleum Bejów w tuniskiej medynie to zespół budynków, z których pierwszy został wzniesiony za panowania Alego II ibn Husajna (1759–1782), syna założyciela dynastii i czwartego jej przywódca. Ostatnie budynki zostały wzniesione na przełomie XIX i XX wieku.

Mauzoleum składa się z ośmiu budynków/komór grobowych, zbudowanych wokół dwóch dziedzińców, z których jeden otoczony jest portykami. Niektóre z komór są również bezpośrednio ze sobą połączone. Poszczególne pomieszczenia/komory zwieńczone są kopułami krytymi zielonymi płytkami ceramicznymi ułożonymi w rybią łuskę.

W komorach grobowych znajdują się grobowce panujących/bejów, którzy rządzili Tunisem w latach 1759–1942, ich rodzin, a także kilku ważnych członków arystokracji, ministrów i sług. Ciała trzech władców spoczywają  w innych miejscach – dwóch ostatnich bejów pochowano na innych cmentarzach (w Tunisie, poza medyną, oraz w La Marsa). Prochy pierwszego beja, założyciela dynastii, spoczywają w mauzoleum naprzeciwko Tourbet el-Bej, zwanym mauzoleum/tourbetem Husajna I Beja lub mauzoleum Lalla Mennana.

Łącznie w mauzoleum znajdują się grobowce 165 osób.

 

 

 

 

 

 

 

Ciała zmarłych spoczywają w niszach wykopanych w ziemi, nad którymi są marmurowe sarkofagi zdobionymi płaskorzeźbami. Na sarkofagach mężczyzn umieszczane są kolumny zwieńczone fezem lub turbanem. Niektóre z kolumn pokryte są inskrypcjami. Na sarkofagach kobiet umieszczone są  marmurowe tablice na obu końcach, jedna z nich również pokryta jest inskrypcjami. 

 

 

 

 

 

   

Z dziedzińca z portykami wchodzi się do najważniejszego pomieszczenia kompleksu nazwanego „Salą intronizowanych bejów”. Znajdują się tutaj (m.in.) grobowce trzynastu bejów. Najokazalszy jest jednak grobowiec Sidi Hassena al-Sharifa, „świętego patrona” zmarłego w 1778 roku (nie znalazłam bliższych danych dotyczących tej postaci).

Sidi/Sayidi/Sayyidi/Sayeedi to arabski męski tytuł wyrażający szacunek. Sidi jest często używane w znaczeniu „święty” lub „mój pan” w języku maghrebskim i egipskim. W Tunezji oznacza „mistrz” lub „święty”, w zależności od kontekstu.

 

Sala ta, na planie kwadratu o bokach długości piętnastu metrów, to  również najbardziej zdobne pomieszczenie całego kompleksu. Cztery filary podtrzymują centralną kopułę. Ściany i filary pokryte są panelami z polichromowanej marmurowej intarsji do wysokości 2,5 metra, a zwieńczenia kopuł zdobią sztukaterie o geometrycznych i roślinnych motywach.

 

Ściany pozostałych komór pokrywają płytki ceramiczne, zarówno sprowadzane z Europy jak i wytwarzane lokalnie. Ich sufity, w tym wnętrza kopuł również pokrywają sztukaterie. 

Przez około trzydzieści lat, na przełomie XX i XXI wieku, Tourbet el-Bej był opuszczony, okresowo wykorzystywany do celów gospodarczych.  W 2023 roku został ponownie otwarty i udostępniony do zwiedzania po jedenastu latach prac renowacyjnych.