Artemizjon w Efezie czyli co pozostalo z Siódmego Cudu Świata. Turcja

 

Początek historii świątyni Artemizy w Efezie - Artemizjonu - jednego z Siedmiu Cudów Świata, nie jest jasny. Wiadomo jedynie, że w VII wieku p.n.e. powódź zniszczyła istniejącą już wtedy świątynię, prostą budowlę z podłogą z ubitej gliny, ale już otoczoną jednym rzędem kolumn. Starożytni Grecy wierzyli, że pierwotne sanktuarium w tym miejscu założyły legendarne wojowniczki – Amazonki.

Artemida/Artemis to w mitologii greckiej bogini łowów, natury, kobiet, zwiazana też z kultem Księżyca. Córka Zeusa i Leto, siostra bliźniaczka Apolla. Czczona w Efezie bogini była najprawdopodobniej utożsamiana ze swoją anatolijską odpowiedniczką o imieniu Kybele. 

Efez to jedno z najlepiej zachowanych starożytnych miast na świecie. Legendarne początki Efezu wiązane są z Amazonkami, które wymieniane są w niektórych mitach jako założycielki miasta. W rzeczywistości Miasto założyli Grecy, najprawdopodobniej w IX wieku p.n.e. (chociaż naukowcy znaleźli też ślady wcześniejszych osad ludzkich) a jego rozkwit przypada na czas rzymski. Dzięki korzystnemu położeniu geograficznemu (u ujścia rzeki), Efez rozwinął się jako miasto portowe, ośrodek handlowy i religiny. Miasto straciło na znaczeniu, gdy rzeka zamuliła port i odcięła dostęp do morza.

Fundatorem nowej świątyni w Efezie był – przynajmniej częściowo – Krezuz, ostatni król Lidii (rządził w latach 560 - 546 p.n.e.). Projektantami i budowniczymi obiektu, którego wznoszenie rozpoczęto około 550 r. p.n.e., byli grecki architekt z Krety Chersifron oraz jego syn Metagenes. Świątynia miała 115 m długości i 46 m szerokości; uważa się ją za pierwszą grecką świątynię zbudowaną z marmuru. Otaczające ją kolumny miały około 13 m wysokości i tworzyły podwójny rząd, wyznaczający szerokie, uroczyste przejście wokół celli, w której znajdował się kultowy wizerunek bogini. Trzydzieści sześć z tych kolumn było ozdobionych reliefami. I to właśnie ta świątynia została w 356 roku p.n.e. spalona przez niezrównoważonego szewca, który w ten sposób chciał zapewnić wieczną pamięć swojego imienia (dlatego imienia tego nie wymieniam). Tradycja mówi, że było to w noc narodzin Aleksandra Wielkiego (356-323). 

Efezjanie przystąpili do odbudowy świątyni, którą wsparł Aleksander Wielki przybywszy do Efezu około 334 roku p.n.e. Z jego rozkazu trybut płacony przez Efez Persom miał być przeznaczony na odbudowę Artemizjonu. 

Wzniesiono budowlę większą i piekniejszą niż była poprzednia: 137 metrów długości,  69 metrów szerokości i 18 metrów wysokości. 

Ponad 120 kolumn ustawionych było  w dwóch rzędach. Część z nich była ozdobiona monumentalnymi płaskorzeźbami przedstawiającymi mitycznych herosów. 

I to właśnie ta świątynia, której piękno podziwiano w starożytnym świecie, została uznana za jeden z Siedmiu Cudów Świata.  

Ciągnęły do świątyni pielgrzymki i antyczni podróżnicy. Rzymski edykt z 162 r. n.e. uznawał religijne znaczenie Artemizjonu i oficjalnie wydłużył czas trwania corocznego święta ku czci Artemidy w Efezie z kilku dni przypadających na marzec i kwiecień do pełnego miesiąca, czyniąc je „jednym z największych i najbardziej okazałych świąt religijnych w kalendarzu liturgicznym Efezu”.

Świątynia funkcjonowała jeszcze do III wieku n.e. Najazd Gotów w 268 roku spustyszył wiele miast, spłonęła też świątynia Artemidy w Efezie. Brak informacji o skali zniszczeń, przypuszcza się, że mogła zostać doprowadzona do stanu, w jakim kult mógł być nadal sprawowany. Mają o tym świadczyć zapisy chrzecijańskich autorów o oficjalnym zamknięciu świątyni w okresie prześladowań pogan w późnym Cesarstwie Rzymskim - być może w 407 roku lub najpóźniej w połowie V wieku. 

Reszty dokonał czas, natura i ludzie wykorzystując kamień z opuszczonej świątyni  do budowy innych obiektów. Mówi się nawet - chociaż to raczej nieuzasadniona plotka - że niektóre kolumny w świątyni Hagia Sophia pochodzą ze świątyni Artemidy w Efezie.

Teraz, w XXI wieku, na miejscu, w którym była świątynia stoi jedna kolumna posklejana z nie bardzo pasujących do siebie części, w otoczeniu kamieni, których nikt nie wykorzystał w swoich inwestycjach. W tle wzgórze Ayasoluk (w obecnym mieście  Selçuk) z ruinami cytadeli z czasów bizantyjskich oraz bazyliki św. Jana Ewangelisty.

Na makiecie, którą ustawiono w ruinach, przedstawiono usytuowanie Artemizjonu - pomiedzy wzgórzem Ayasoluk a reliktami Efezeu (na makiecie symbolicznie zaznaczone sylwetką białego amfiteatru), które pierwotnie otaczało świątynię, potem rozrosło się w kierunku południowo-  zachodnim, gdzie teraz możemy zwiedzać jego ruiny. Kilka zdjęć tychże ruin załączam w tym wpisie. 

Patrząc na samotną kolumnę Artemizjonu nie mogę się oprzeć refleksji: jak za kolejne 2800 lat będą wyglądały megalomańskie budowle XX i XXI wieku? 

      

„Jabłuszko pełne snów…” Ałmaty, Kazachstan

Jabłko to jeden z najpopularniejszych, o ile nie najbardziej popularny, owoc na świecie. W 1990 roku brytyjska organizacja ekologiczna Common Ground „wymyśliła” Święto Jabłka. Dlaczego? Wiadomo – żeby propagować zalety jabłek. Bo to i witaminy, i błonnik, i wpływ na odporność organizmu, zmniejszenie cholesterolu…. Wszak: „Kto codziennie jabłko zjada, tego lekarz rzadko bada”.

 

W szerszym aspekcie, obchody święta i towarzyszące mu wydarzenia mają podnieść świadomość na temat pochodzenia żywności, mają zwrócić uwagę na różnorodność nie tylko gatunków jabłoni, ale w ogóle ekosystemów, na to co możemy utracić w wyniku postępu cywilizacji.

W Polsce Święto Jabłka obchodzone jest 28 września, w niektórych krajach (m.in. w USA) 21 września.

 

Nie można też nie wspomnieć o jabłku jako o jednym z najbardziej popularnych, i uniwersalnych – łączących motywy religijne, mitologiczne i ludowe – symboli w kulturze, poczynając od owocu z Drzewa Poznania Dobra i Zła.  W mitologii greckiej złote jabłka z ogrodu Hesperyd symbolizowały nieśmiertelność i wieczną młodość. Jabłkiem posłużył się Parys i zła macocha w Królewnie Śnieżce.

I jeszcze Wilhelm Tell, Isaac Newton, Big Apple, czy zielone jabłuszko (w czasach PRL-u)… I inspiracja dla twórców. „Jabłuszko pełne snów”, które dało tytuł temu postowi to tytuł piosenki z dawnych lat. Autorem słów jest Tadeusz Urgacz (muzyka Bogusław Klimczuk, najbardziej znane wykonanie – Mieczysław Wojnicki)

Przykłady można by mnożyć, ja powspominam.

 

W latach siedemdziesiątych XX wieku uczestniczyłam w międzynarodowym studenckim spotkaniu. My, studenci z Polski i studenci z „bratniego” kraju za wschodnią granicą, z dalekiej azjatyckiej republiki.

W ramach wymiany suwenirów otrzymałam broszkę w kształcie jabłuszka. Czerwona ozdoba bardzo się wszystkim podobała, każdy chciał ją zobaczyć z bliska…

 

Po „procesie” podziwiania przez wszystkich jabłuszko już do mnie nie wróciło! Komuś się bardzo, bardzo spodobało.

A ja zakodowałam informację, że nazwa miasta w Kazachskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej, w którym studiował darczyńca owej broszki, stolica tej republiki – Ałma Ata – ma coś wspólnego z jabłkiem…

 

Ałmaty odwiedziłam dopiero dwa lata temu, w 2024 roku. 

 

 

Miasto, które rozrosło się z rosyjskiego fortu Zailijskoje założonego na trasie Jedwabnego Szlaku w 1854 roku, zmieniło przez wieku i status, i nazwę.  Od 1867 do 1921 roku miasto nosiło nazwę Wierny (Ве́рный). W 1921 roku po raz pierwszy pojawia się nazwa nawiązująca do jabłka – Ałma-Ata (Алма-Ата), co tłumaczy się zwykle jako „ojciec jabłek” (czasem nazwa ta jest interpretowana jako "pełne jabłek" lub "bogate w jabłka"). Taka nazwa obowiązywała w Związku Radzieckim, którego republiką był Kazachstan. W języku kazachskim nazwa brzmiała Алматы (Ałmaty). Po uzyskaniu niepodległości przez Kazachstan w 1993 roku władze kazachskie podjęły decyzję o przyjęciu jako urzędowej nazwy kazachskiej formy „Ałmaty”.

W 1997 roku miasto straciło status stolicy Kazachstanu/Republiki Kazachstanu, niepodległego już państwa., którą przeniesiono do Akmoły (tę nazwę zmieniono rok później na „Astana”).

 

Dlaczego jabłka i dlaczego właśnie tutaj, w południowej części Kazachstanu? Według legendy kazachskiej to w Kazachstanie, u podnóża Tienszan rosła pierwsza jabłoń.

Istotnie, pierwotnie jabłonie występowały w Azji Centralnej. Do dzisiaj na wzgórzach wokół Ałmatów można natknąć się na dzikie sady jabłoni. 

 

W jakimś stopniu kaukaską legendę potwierdzają badania genetyków, którzy dowodzą, że jabłoń domowa wywodzi się od drzew Malus severi (jabłoń dzika), które rosły przed wiekami na terytorium dzisiejszego Kazachstanu. Stąd rozprzestrzeniały się na cały świat – od ok. 1500 roku p.n.e. Natomiast pierwsze ślady spożywania jabłek przez człowieka pochodzą z terenu dzisiejszej Turcji, sprzed ok. 8500 lat p.n.e.

Zdjęcia ilustrujące ten wpis pochodzą z Ałmatów oraz z Astany, w której jabłka zdobiły Plac Ałamty. 

Niestety muzeum jabłek było nieczynne.  

I po raz wtóry - niestety - sklepy z pamiątkami nie miały w ofercie broszek w kształcie jabłuszek... jabłuszkowych kolczyków też nie było... 

Anitkabir - Mauzoleum „Ojca Turków" - Atatürka. Ankara, Turcja

"Anitkabir" to turecka nazwa mauzoleum Mustafy Kemala Atatürka, współtwórcy i pierwszego prezydenta Republiki Tureckiej od  mementu jej utworzenia w 1923 roku do jego śmierci 10 listopada 1938 roku.

Już w pierwszym dniu mojego pobytu w Ankarze znalazłam się w pobliżu tego obiektu, więc trudno było go minąć, skoro to jedno z naważniejszech (wg przewodniów i folderów) miejsc w stolicy Turcji.

Mauzoleum położone jest w centrum Ankary, na wzgórzu zwanym Anıttepe. 

Zostało zaprojektowane przez architektów: profesora Emina Onata oraz Orhana Arda, zwycięzców konkursu ogłoszonego w 1942 roku. Konkurs miał wyłonić projekt mauzoleum, "które ukaże osiągnięcia i osobowość Atatürka i jednocześnie całego narodu tureckiego".

Budowę mauzoleum ukończono w 1953 roku. Ciało Atatürka zostało przeniesione do mauzoleum 10 listopada 1953 roku, w piętnastą rocznicę jego śmieci (do tego czasu trumna z ciałem była pochowana w Muzeum Etnograficznym).

Marmurowy sarkofag w Sali Honoru, głównej sali mauzoleum, jest grobem pozornym. Pod nim znajduje się komora, w której spoczywa trumna z ciałem Atatürka. Otoczona jest pojemnikami wypełnionymi ziemią ze wszystkich miast Turcji. Komora ta nie jest udostępniona do zwiedzania - można ją obejrzeć na monitorach w muzeum. 

Mauzoleum jest otoczone Parkiem Pokoju. Nazwa ta została zainspirowana jednym z powiedzeń Atatürka: „Pokój w kraju, pokój na świecie”. 

Wygłaszanie maksym chyba było zwyczajem pierwszego prezydenta, skoro wiele z nich umieszczono na billboardach, które mijam chodząc ulicami Ankary.

Park jest niedostępny dla zwiedzających, dostępna jest tylko droga prowadząca przez park do mauzoleum. Początek tej drogi - wejście - znajduje się w połnocnym narożniku parku. Nie można wnosić większych bagaży, ale na recepcji/strażnicy są skrytki do ich przechowania.

Całe założenie - mauzoleum jest tylko jego częścią - znajduje się w odległości kilkuset metrów od wejścia, droga wiedzie nieco pod górkę (wszak to wzgórze Anıttepe). Można skorzystać z bezpłatnej podwózki mini busem. 

Aleja Lwów o długości 262 metrów  to pierwszy odcinek drogi prowadzącej do mauzoleum. Jej początek flankują Wieża Niepodległości i Wieża Wolności. Weksponowano w nich wóz bojowy i łódź, którymi wieziono ciało Atatürka w czasie pogrzebu. 

Wzdłuż Alei ustawiono 24 hetyckie lwy symbolizujące siłę i jedność.

Hetyci byli starożytnym ludem indoeuropejskim, który w II tysiącleciu p.n.e. stworzył potężne imperium w Anatolii, obecnie Turcja.

Aleja Lwów prowadzi na Plac Zwycięstwa zwany też Placem Ceremonianym o wymiarach 129 × 84,25 metra. Plac wyłożony jest kostkami z trawertynu w czterech kolorach (czarnym, czerwonym, żółtym i białym), które tworzą kompozycję składającą się z 373 tradycyjnych motywów tureckich dywanów i kilimów. 

Plac otoczony jest galeriami i kolejnymi wieżami w których umieszczono samochody, z których korzystał prezydent.

W jednej z galerii znajduje się niewielka sala konferencyjna. 

Północno-wschodnią stronę placu zajmuje mauzoleum. Do jego wnętrza, do wspomnianej wcześniej Sali Honoru prowadzą 42 stopnie (pewnie to też jakaś symbolika, ale nie natknęłam się na informację jaka).

Całą przestrzeń pod Salą Honoru (równocześnie - za monumentalnymi schodami) oraz boczne skrzydła budowli zajmuje muzeum. Wejście do niego jest z galerii po prawej stronie. 

Zbiory podzielono na cztery sekcje:

- osobiste rzeczy należące do prezedenta i otrzymane dary,

- malarstwo olejne i panoramy bitew: pod Çanakkale/Gallipoli (1915-1916) oraz walk o niepodległość, 

- dokumenty dotyczące walki o niepodległość, 

- wystawa książek należących do Atatürka, w tym również jego notatki i strony z jego podkreśleniami. 

Po przeciwnej do mauzoleum stronie Placu Zwycięstwa znajduje się grób Mustafy İsmeta İnönü (1884-1973) – tureckiego wojskowego w stopniu generała, polityka, premiera i drugiego (po śmierci Kemala Atatürka) prezydenta Turcji. Był on najbliższym współpracownikiem i przyjacielem Mustafy Kemala Atatürka, dowódcą wojskowym z czasów wojny o niepodległość oraz drugim prezydentem Republiki Turcji. I w tym przypadku jest to symboliczny sarkofag. Właściwa komora grobowa mieści się pod ziemią.

W uzupełnieniu tego opisu - ponieważ nie jest to polityk zbyt znany w Polsce - skrót dokonań, które dały asumpt do uznania Mustafy Kemala za „Ojca Turków" (przeglad od AI).

Mustafa Kemal Atatürk przekształcił upadające Imperium Osmańskie w nowoczesne, świeckie i niepodległe państwo narodowe – Republikę Turecką. 

Najważniejsze zmiany i reformy, które przeprowadził to:

Odrzucenie rozbioru: Stanął na czele tureckiej wojny o niepodległość po I wojnie światowej i odrzucił narzucony przez mocarstwa traktat z Sèvres.

Utworzenie republiki: W 1923 roku oficjalnie proklamował powstanie Republiki Tureckiej i został jej pierwszym prezydentem. 

Zniesienie sułtanatu i kalifatu: Obalił sułtanat w 1922 roku oraz zlikwidował kalifat w 1924 roku, kończąc wielowiekową władzę dynastii osmańskiej. 

Świeckość państwa (laicyzm): Oddzielił religię od państwa, zlikwidował sądy szariackie i usunął islam jako religię państwową z konstytucji. 

Nowy alfabet: Zastąpił alfabet arabski alfabetem łacińskim w 1928 roku, co pomogło w walce z analfabetyzmem.

Zmiana kalendarza i czasu: Wprowadził kalendarz gregoriański oraz zachodni system miar i wag.

Prawa kobiet: Przyznał kobietom pełne prawa wyborcze (bierne i czynne) oraz zrównał je z mężczyznami w prawach cywilnych i rodzinnych.

Europeizacja ubioru: Zakazał noszenia tradycyjnych fezów na rzecz europejskich nakryć głowy oraz zachęcał do nowoczesnego ubioru.

Wprowadzenie nazwisk: Nakazał obywatelom przyjęcie stałych nazwisk na wzór zachodni. Sam otrzymał od parlamentu honorowe nazwisko Atatürk, co oznacza „Ojciec Turków”.