Nowy Kamienny Łabędź – Neuschwanstein, Niemcy

Wiele można byłoby mówić o królu Bawarii Ludwiku II Wittelsbachu, o jego życiu i panowaniu, o jego introwertycznym charakterze, o ucieczkach przed rzeczywistością w świat mitów i sztuki, o ukochaniu przez niego Alp, o inspiracjach, dzięki którym możemy oglądać zamek Neuschwanstein – „perłę” stylu neoromańskiego, dedykowanego geniuszowi Wagnera. Zamek, który traktował jako hołd dla średniowiecznego rycerstwa, starogermańskich legend oraz muzyki Wagnera, który jest ucieleśnieniem romantycznych ideałów i operowych scenografii. Zamek, który był jego „świątynią” i miejscem, gdzie mógł skryć się przed światem i królewskimi obowiązkami.  Chociaż mieszkał w nim zaledwie 172 dni.

Wiele można byłoby mówić, wiele można przeczytać, bo sporo na te tematy napisano.

Tutaj tylko krótka historia powstania zamku, który dane mi było zobaczyć na własne oczy.

Na skalistym wzgórzu u podnóża Alp, na samym południu Niemiec, nad wąskim wąwozem potoku Pöllat, na wschód od jezior Alpsee i Schwansee wznosi się najwyższy (wg Księgi Rekordów Guinessa) zamek na świecie. Jego wysokość to 65 metrów. Zamek Neuschwanstein, zamek „wymyślony” przez króla bawarskiego Ludwika II Wittelsbacha (1845–1886), zamek na wzór średniowiecznych siedzib rycerskich.

Ludwik wychował się w pobliskim zamku Hohenschwangau (https://emerytkawpodrozy.blogspot.com/2026/07/hohenschwangau-niemcy.html). Z dziecięcych spacerów znał okolice swojego rodzinnego domu, znał relikty średniowiecznych zamków w okolicy. Kiedy, po śmierci swojego ojca wstąpił na tron, prawie natychmiast rozpoczął budowę swej siedziby na miejscu jednego ze zrujnowanych zamków – pomimo że główna rezydencja ówczesnych bawarskich monarchów w Monachium była jednym z najrozleglejszych kompleksów pałacowych na świecie.

Inspiracją dla tego projektu były zarówno realizowane często w XIX wieku, w różnych krajach związkowych Niemiec, budowle w stylu architektonicznym znanym jako romantyzm zamkowy (niem. Burgenromantik), jak i entuzjazm króla Ludwika II dla oper Richarda Wagnera. Projekt budynku został opracowany przez scenografa Christiana Janka, a zrealizowany przez architekta Eduarda Riedela, jednakże ingerencja króla w projekt (akceptował kolejne etapy budowy) była tak duża, że zamek bywa postrzegany jako jego własne dzieło, a nie dzieło zaangażowanych profesjonalistów.

Budowę rozpoczęto w 1869 roku. Z przyczyn technicznych nie zostały do powstającego zamku włączone zrujnowane pozostałości średniowieczne, które (m.in.) były inspiracją jego powstania.

Zamek, miał służyć jako prywatna rezydencja króla. Mimo sporych rozmiarów, nawet nie przewidziano miejsca na pomieszczenia dla dworu królewskiego. Zaplanowano jedynie miejsce na kwatery króla i pokoje służby.

Ludwik II zdecydował się sfinansować zamek ze swojego majątku osobistego i pożyczek, bawarski skarb państwa nie był bezpośrednio obciążony kosztami  budów.

W 1884 roku król wprowadził się do wciąż niedokończonego zamku, a w 1885 roku zaprosił swoją matkę Marię z okazji jej 60. urodzin.

Zamek był jednym z czterech, których budowa była realizowana równocześnie. Pozostałe trzy zamki to: Linderhof, Schachen i Herrenchiemsee (wszystkie cztery zamki zostały w 1925 roku wpisane na listę UNESCO jako: „Pałace Króla Ludwika II Bawarskiego: Neuschwanstein, Linderhof, Schachen i Herrenchiemsee”). Tak wielkie inwestycje naruszyły poważnie zasoby finansowe króla. Próby otrzymania kolejnych kredytów zawiodły.

W kwietniu 1886 roku, król Ludwik, za radą Bismarcka, zwrócił się o przyznanie pieniędzy do parlamentu. W czerwcu rząd bawarski podjął decyzję o odsunięciu króla od władania krajem. 9 czerwca 1886 roku został ubezwłasnowolniony.

Tutaj zwykle następuje opis działań komisji badających króla. Jednej z nich przewodniczył Bernhard von Gudden, osobisty lekarz Ludwika. Kiedy Ludwik został zmuszony do opuszczenia zamku, von Gudden miał się nim opiekować. 13 czerwca 1886 roku obu znaleziono martwych – zginęli w tajemniczych okolicznościach w płytkich wodach przybrzeżnych jeziora Starnberg w pobliżu zamku Berg (około 30 kilometrów od Monachium). Przypuszczalnie obaj zostali zamordowani.

Swoją nową siedzibę nazwał Ludwik Neue Burg Hohenschwangau (Nowy Zamek Hohenschwangau) – na Neuschwanstein (Nowy Łabędzi Kamień) przemianowano zamek już po śmierci króla.

Król Ludwik II Wittelsbach mieszkał w swoim Neuschwanstein tylko 172 dni. Wprowadził się do niego w 1885 roku, gdy budowla była jeszcze wielkim placem budowy, a z ponad 200 pomieszczeń ukończono zaledwie około 20. Król nigdy nie zamierzał udostępnić zamku publiczności. Niecałe sześć tygodni po śmierci króla, książę-regent Luitpold nakazał jego udostepnienie – za opłatą – dla gości. Aby zapewnić płynny przebieg wizyt, niektóre pokoje i budynki dworskie ukończono w pierwszej kolejności. Budowa trwała jeszcze do 1892 roku.

Zarządcy majątku króla Ludwika zdołali spłacić długi budowlane do 1899. Od tego czasu, aż do I wojny światowej, Neuschwanstein był stabilnym źródłem dochodów dla rodu Wittelsbachów.

W 1923 pałace króla Ludwika, w tym Neuschwanstein, przeszły na własność państwa i są obecnie zarządzane bawarskie Ministerstwa Finansów. Zamek Hohenschwangau, w którym Ludwik się wychowywał został przejęty przez Fundusz Odszkodowawczy Wittelsbachów, którego dochody trafiają do potomków Wittelsbachów.

Ze względu na odosobnione i strategicznie nieistotne położenie Neuschwanstein przetrwał zniszczenia podczas obu wojen światowych. Do 1944 służył jako skład nazistowskich łupów, które zostały wywiezione z Francji.

W kwietniu 1945 SS rozważało wysadzenie pałacu w powietrze, ale plan nie został zrealizowany przez SS-Gruppenführera, któremu powierzono to zadanie. Ostatecznie zamek został przekazany w nienaruszonym stanie przedstawicielom sił alianckich, które zwróciły pałac odtworzonemu rządowi Bawarii.

Kolejka na Marienbrücke skąd można zrobić zdjęcie zamku w całej okazałości

Hohenschwangau. Niemcy

Na jednym ze szczytów nad jeziorem Alpsee – na południu Bawarii, cztery kilometry na wschód od Füssen wznosi się zamek Hohenschwangau. Wzniesiono go na ruinach średniowiecznej twierdzy wymienionej – jako Castrum Swangowe – po raz pierwszy w dokumentach z XII wieku. Dwa wieki później, w 1397 roku, zamek na tym wzgórzu, wybudowany nieco poniżej ruin z XII wieku, określany jest jako „Swanstein” (w literackim tłumaczeniu „Łabędzi kamień”/„Kamień łabędzia”). 

Zamek był siedzibą rycerzy, potem hrabiów Schwangau. W 1535 roku zamek stał się własnością Johanna Paumgartnera, zamożnego kupca z Augsburga, który zlecił przebudowę zamku włoskiemu architektowi Lucio di Spazzi, znanego z pracy przy Hofburgu w Innsbrucku. To on – zachowując mury zewnętrzne i wieże, przebudowując wnętrze – nadał zamkowi kształt jaki zachował się do dziś (mimo kolejnej renowacji w XIX wieku). Inicjator przebudowy, Johann Paumgartner, niedługo cieszył się zamkiem. Najpierw został wyniesiony do rangi barona, a wkrótce potem zmarł. Jego synowie nie byli zainteresowani utrzymaniem zamku i sprzedali go Maksymilianowi I, elektorowi Bawarii. Tym samym zamek przeszedł w ręce Wittelsbachów, którzy wykorzystywali go jako zamek myśliwski. Potem zamek ponownie zmienił właściciela, a w czasie wojny trzydziestoletniej a następnie wojen napoleońskich, cała posiadłość popadła w ruinę.

Zainteresował się nim dopiero Maksymilian II Bawarski Wittelsbach i w 1832 roku odkupił podupadły budynek – wówczas nazywany już Schwangau (od nazwiska rodu, którego własnością był niegdyś) – nie spełniając życzenia ojca, aby przeprowadził się do starego zamku (Hohes Schloss) w pobliskim Füssen (https://emerytkawpodrozy.blogspot.com/2026/07/hohes-schloss-wysoki-zamek-fussen-niemcy.html).

Trzydzieści dwa lata (1833–1855) trwały kolejne odbudowy i przebudowy. Architektem odpowiedzialnym za realizację projektu był Domenico Quaglio a po jego śmierci w 1837 Joseph Daniel Ohlmüller (zm. 1839) i Georg Friedrich Ziebland.

Hohenschwangau – bo taka nazwa ostatecznie funkcjonowała, i funkcjonuje do dzisiaj, dla określenia zamku – był oficjalną letnią i myśliwską rezydencją Maksymiliana II, jego żony Marii Pruskiej i ich dwóch synów: Ludwika (późniejszego króla Bawarii Ludwika II) i Ottona (późniejszego króla Bawarii Ottona I). ​​Młodzi książęta spędzili tu lata dzieciństwa i młodości. Królowa Maria stworzyła w otoczeniu zamku alpejski ogród z roślinami typowymi dla Alp. Król i królowa mieszkali w budynku głównym, synowie w aneksie.

Król Maksymilian zmarł w 1864, a jego syn Ludwik wstąpił na tron, wprowadzając się do komnaty ojca w zamku. W 1869 roku rozpoczął budowę nowego zamku – Neuschwanstein (https://emerytkawpodrozy.blogspot.com/2026/07/nowy-kamienny-abedz-neuschwanstein.html)

Po śmierci Ludwika w 1886 roku, królowa Maria była jedyną mieszkanką zamku, aż do swojej śmierci w 1889 roku. Jej szwagier, książę regent Bawarii Luitpold, mieszkał na trzecim piętrze głównego budynku. Był odpowiedzialny za elektryfikację w 1905 i instalację windy elektrycznej. Luitpold zmarł w 1912 roku, a rok później – w 1913 roku – pałac został udostępniony do zwiedzania jako muzeum.

W czasie I i II wojny światowej zamek nie doznał żadnych uszkodzeń. W 1923 roku Bawarski Parlament Krajowy uznał prawo dawnej rodziny królewskiej do zamieszkania w zamku. W kolejnych latach, okresowa zamieszkiwali w nim członkowie rodu Wittelsbachów.

Zamek nadal udostępniony jest do zwiedzania.  

Hohes Schloss – Wysoki Zamek. Füssen, Niemcy

Füssen to niewielka miejscowość na południu Niemiec, w pobliżu granicy z Austrią. Niewielka, ale z bogatą tradycją i całkiem pokaźnym zamkiem górującym nad miastem – Wysokim Zamkiem (Hohes Schloss).

Pierwsze kamienne fortyfikacje na miejscu obecnego zamku pochodzą z czasów Cesarstwa Rzymskiego. Legioniści, już w I wieku n.e., wznieśli fort o nazwie Foetibus na wysokim wzgórzu nad rzeką Lech. Miał on zapewnić kontrolę nad ważnym rzymskim szlakiem Via Claudia Augusta, drogą prowadzącą z Włoch do Augusta Vindelicum (obecnie Augsburg), stolicy regionu rzymskiej prowincji Recja. Mieścił on kwaterę główną zaopatrzenia III Legionu Italskiego. Istnieją dokumenty wskazujące, że rzymski konsul zatrzymał się tu na odpoczynek w 47 roku n.e. Osada, która powstała w pobliżu fortu, przetrwała wieki a region stał się częścią diecezji augsburskiej. W VIII wieku biskupi Augsburga założyli opactwo najprawdopodobniej w miejscu rzymskiego fortu. Jednym z mnichów, który uczestniczył w budowie opactwa był Magnus, stąd powszechnie dzisiaj używana nazwa „opactwo św. Magnusa”.

Magnus z Füssen/Magnoald/Mang/Apostoł Allgäu, święty kościoła katolickiego. Nieznana jest data urodzenia, zmarł 6 września 772 roku w Füssen. Po ukończeniu nauki w St. Gallen podjął działalność apostolską jako misjonarz, m.in. w Füssen. Klasztor zbudowano, z jego udziałem, wokół celi, w której żył. Tam też złożono jego szczątki po śmierci. Prawie wiek później, w latach 843 – 848 nad grobem Magnusa wybudowano kościół, w którym przechowywano relikwie świętego.  Jedna z jego kości została wysłana do Sankt Gallen w Szwajcarii. Około 1100 roku okazało się, że wszystkie jego kości zaginęły. Magnus jest patronem Füssen, Allgäu, i Kempten; wzywa się go w celu ochrony bydła; a także przed chorobami oczu, ukąszeniami węży, robakami, szczurami, myszami i owadami polnymi. Jego święto obchodzone jest w rocznicę jego śmierci, 6 września.

Kolejne wieki upłynęły na sporach terytorialne między biskupstwem a książętami bawarskimi. Po ostatecznym prawnym uregulowaniu praw własności, od połowy XIV wieku twierdza stała się rezydencją biskupią. W 1363 roku zamek został włączony do fortyfikacji miejskich, stając się rodzajem cytadeli.

Począwszy od 1486 roku, za biskupa Fryderyka II von Zollerna, rozpoczęły się szeroko zakrojone prace modernizacyjne twierdzy. Wzniesiono nowe, wysokie wieże i inne mury, a teren zamku znacznie rozbudowano. To właśnie wtedy ukształtował się ogólny wygląd kompleksu, który w dużej mierze przetrwał do dziś.

Kolejna gruntowna przebudowa rozpoczęła się około 1680 roku – dotyczyła głownie zagospodarowania terenu, przekształcenia twierdzy w komfortowy pałac oraz na luksusowe dekorację i wyposażenie wnętrz. W tym czasie księciem-biskupem był Johann Christoph von Freyberg.

W latach 1798 i 1799 zamek został przekształcony w austriacki szpital wojskowy, a w następnym roku zajęty przez Francuzów.

W pierwszej połowie XIX wieku ponownie przeprowadzono kilka remontów. Przez pewien czas Zamek Wysoki był nawet rozważany jako letnia rezydencja bawarskiego następcy tronu Maksymiliana, który jednak zdecydował się na zamek Hohenschwangau, nabyty w 1832 roku (o tym zamku w kolejnym wpisie). W latach 1862 i 1863 w skrzydle południowym utworzono Sąd Rejonowy w Füssen.

Od 1931 roku w skrzydle północnym mieści się filia Bawarskich Państwowych Zbiorów Malarstwa. Wystawa stała, prezentowana w sześciu salach, koncentruje się na malarstwie szwabskim późnego gotyku.

Współcześnie zamek był odnawiany w latach 1957/58 i 1966/67. Później odnowiono niektóre pomieszczenia wewnętrzne i kaplicę oraz odrestaurowano malowidła iluzjonistyczne – prawdziwy majstersztyk sztuki malarskiej.

Wysoki Zamek wraz z nieco niżej położonym klasztorem św. Manga tworzy charakterystyczny zespół górujący nad starówką Füssen i nad rzeką Lech (na zdjęciu poniżej na pierwszym.planie opactwo św.  Magnusa).

A Füssen to jedno z najładniejszych miasteczek po jakim mi dane było trochę pospacerować. 

„Biblijne przesłanie Marca Chagalla”. Nicea, Francja

Południe Francji to prawdziwa galeria sztuki. Nie zliczę na ile śladów znanych i sławnych malarzy czy rzeźbiarzy trafiłam podczas kwietniowo-majowej podroży po Prowansji. Jednym z pierwszych miejsc, które odwiedziłam było Narodowe Muzeum Marca Chagalla w Nicei.

Marc Chagall, rosyjski i francuski artysta pochodzenie żydowskiego urodził się 7 lipca 1887 w Łoźnie (wtedy na terenie Imperium Rosyjskiego, obecnie Białoruś; w niektórych źródłach podawana jest data urodzin według kalendarza juliańskiego – 24 lub 25 czerwca) jako Moisze Zacharowicz Szagal. Mieszkał okresowo w Witebsku, Sankt Petersburgu, Paryżu, Berlinie, Moskwie, Stanach Zjednoczonych. W 1948 roku powrócił na stałe z USA do Francji. Początkowo mieszkał w okolicy Paryża, w latach 1949–1966 w Vence, później przeprowadził się do Saint-Paul-de-Vence, nieco bliżej Nicei (ok. 20 kilometrów na północny zachód od Nicei) gdzie mieszkał i tworzył aż do swojej śmierci w 1985 roku. Posiadał obywatelstwo rosyjskie i francuskie. Po przejeździe do Paryża w 1910 roku zmienił nazwisko na Marc Chagall.

Nie jest celem tego wpisu analiza twórczości Marca Chagalla – poświęcono jej niejedno dzieło naukowe. Tutaj tylko krótka charakterystyka, w ślad za AI: „Marc Chagall był wybitnym przedstawicielem awangardy XX wieku, który wymykał się sztywnym klasyfikacjom. Uprawiał malarstwo, grafikę, tworzył ilustracje do książek oraz scenografię. W jego sztuce łączyły się surrealizm, kubizm, fowizm i ekspresjonizm, przesiąknięte motywami żydowskiego folkloru i poetyckim oniryzmem.”

Tworzył obrazy (różnymi technikami), grafiki, rzeźby, ilustracje książkowe, ceramikę, scenografie, mozaiki, gobeliny. 

W latach pięćdziesiątych XX wieku rozpoczął Chagall prace nad cyklem obrazów inspirowanych tematyką biblijną, z zamiarem ozdobienia nimi kaplicy w Vence.  Ostatecznie, w 1966 roku przekazał państwu francuskiemu 17 obrazów przedstawiających sceny z Księgi Rodzaju, Księgi Wyjścia oraz Pieśni nad Pieśniami – cykl nazwany „Biblijne przesłanie”.  

  

Trzy lata później, z inicjatywy ówczesnego ministra kultury, André Malraux (1901–1976; pisarz, teoretyk sztuki, polityk), podjęto decyzję o budowie muzeum, w pierwotnej wersji nazwanego od tytułu cyklu: „Przesłanie biblijne”; lub „Muzeum Narodowe przesłania biblijnego Marca Chagalla” (Musée national message biblique Marc Chagall). Ostatecznie przyjęto nazwę Muzeum Narodowe Marca Chagalla.

Muzeum zostało otwarte 7 lipca 1973 roku, w 86. rocznicę urodzin Marca Chagalla. Po raz pierwszy we Francji narodowe muzeum z wyłącznie swoimi pracami otworzył żyjący artysta, aktywnie uczestniczący też przy jego projektowaniu, który również określił miejsce każdego ze swych dzieł w muzeum zbudowanym specjalnie w tym celu (jeszcze przed otwarciem muzeum, w 1972 roku Chagall przekazał do tworzonego muzeum szkice do cyklu „Przesłanie biblijne”). 

Autorem projektu budynku muzeum był André Hermant (1908–1978), francuski architekt i urbanista belgijskiego pochodzenia. Ogród zaprojektował architekt krajobrazu Henry Fisch , niestety dla zwiedzających udostępniona jest tylko część ogrodu przed wejściem do budynku.

Oprócz zajmującego największą przestrzeń cyklu biblijnego Chagall stworzył specjalnie dla tego muzeum jeszcze trzy dzieła:

Mozaikę „Wóz Eliasza”, która wyeksponowana jest na zewnętrznej ścianie budynku, nad płytkim zbiornikiem wodnym. Można ją oglądać tylko przez szybę – prawdopodobnie można byłoby podejść do niej z ogrodu, gdyby jego część za budynkiem była udostępniona do zwiedzania.

Witraż „Stworzenie świata” w sali audytorium.

Gobelin „Krajobraz Śródziemnomorski” eksponowany w oddzielnej sali, która w czasie mojej wizyty w muzeum nie była udostępniona do zwiedzania.

Poza wymienionymi dziełami zwracają uwagę dwie ekspozycje w muzeum. Pierwsza z nich obejmuje szkice projektów do ozdobienia sufitu Palais Garnier – Opery Paryskiej.

Opera została otwarta w 1875 roku według projektu Charles’a Garniera. W połowie XX wieku malowidła wnętrza kopuły audytorium (namalowane przez francuskiego artystę akademickiego Jules'a Eugène'a Lenepveu w latach 80. XIX wieku) były już jednak zniszczone, zarówno w wyniku ciepła emitowanego z żyrandola jak i w wyniku uszkodzeń z 1896 roku, kiedy to żyrandol spadł na publiczność. Wspomniany wyżej minister kultury André Malraux zlecił Marcowi Chagallowi nowe malowidło.

Realizacja projektu trwała rok, Chagall miał wtedy 77 lat.

 

Składające się z pięciu sekcji malowidło o powierzchni 220 metrów kwadratowych miało być „hołdem artysty dla kompozytorów Mozarta, Wagnera, Musorgskiego, Berlioza i Ravela, a także dla słynnych aktorów i tancerzy”. Odsłonięcie nowego sufitu nastąpiło 23 września 1864 roku.

Mimo kontrowersji, sufit Chagalla szybko stał się jedną z największych atrakcji Paryża. Oryginalny sufit Lenepveu nadal istnieje, w całości nienaruszony i zachowany bezpośrednio pod arcydziełem Chagalla.

Druga z wystaw dotyczy projektu kurtyny, scenografii i kostiumów do baletu „Ognisty ptak” Igora Strawińskiego. Prace te wykonał Marc Chagall w 1945 roku, podczas pobytu w Stanach Zjednoczonych, na zlecenie American Ballet Theatre.

Jeszcze kilka słów o życiu prywatnym Marca Chagalla. Pierwszą żoną była Bella Rosenfeld (ur. 1895 roku), pisarka pochodzenia żydowskiego, jego wielka miłość i muza, którą wielokrotnie malował.  W 1911 urodziła się ich córka Ida. Bella zmarła w Nowym Jorku w 1944 roku.

W latach 1945–1952 partnerką artysty była Virginia Haggard, z którą miał syna Dawida.

W 1952 roku Marc Chagall poślubił Valentinę „Vava” Brodsky, która była muzą i menadżerką w ostatnich latach jego życia. W 1966 roku przeprowadzili się do Saint-Paul-de-Vence. Zamieszkali na obrzeżach miasteczka, w posiadłości „La Colline”, która jest teraz w rękach prywatnych, nieudostępniona do zwiedzania. 

Marc Chagall zmarł 28 marca 1985. Został pochowany na cmentarzu katolickim w Saint-Paul-de-Vence.