„Biblijne przesłanie Marca Chagalla”. Nicea, Francja

Południe Francji to prawdziwa galeria sztuki. Nie zliczę na ile śladów znanych, i sławnych malarzy czy rzeźbiarzy trafiłam podczas kwietniowo-majowej podroży po Prowansji. Jednym z pierwszych miejsc, które odwiedziłam było Narodowe Muzeum Marca Chagalla w Nicei.

Marc Chagall, rosyjski i francuski artysta pochodzenie żydowskiego) urodził się 7 lipca 1887 w Łoźnie (wtedy na terenie Imperium Rosyjskiego, obecnie Białoruś; w niektórych źródłach podawana jest data urodzin według kalendarza juliańskiego – 24 lub 25 czerwca) jako Moisze Zacharowicz Szagal. Mieszkał okresowo w Witebsku, Sankt Petersburgu, Paryżu, Berlinie, Moskwie, Stanach Zjednoczonych. W 1948 roku powrócił na stałe z USA do Francji. Początkowo mieszkał w okolicy Paryża, w latach 1949–1966 w Vence, później przeprowadził się do Saint-Paul-de-Vence, nieco bliżej Nicei (ok. 20 kilometrów na północny zachód od Nicei) gdzie mieszkał i tworzył aż do swojej śmierci w 1985 roku. Posiadał obywatelstwo rosyjskie i francuskie. Po przejeździe do Paryża w 1910 roku zmienił nazwisko na Marc Chagall.

Nie jest celem tego wpisu analiza twórczości Marca Chagalla – poświęcono jej niejedno dzieło naukowe. Tutaj tylko krótka charakterystyka, w ślad za AI: „Marc Chagall był wybitnym przedstawicielem awangardy XX wieku, który wymykał się sztywnym klasyfikacjom. Uprawiał malarstwo, grafikę, tworzył ilustracje do książek oraz scenografię. W jego sztuce łączyły się surrealizm, kubizm, fowizm i ekspresjonizm, przesiąknięte motywami żydowskiego folkloru i poetyckim oniryzmem.”

Tworzył obrazy (różnymi technikami), grafiki, rzeźby, ilustracje książkowe, ceramikę, scenografie, mozaiki, gobeliny. 

W latach pięćdziesiątych XX wieku rozpoczął Chagall prace nad cyklem obrazów inspirowanych tematyką biblijną, z zamiarem ozdobienia nimi kaplicy w Vence.  Ostatecznie, w 1966 roku przekazał państwu francuskiemu 17 obrazów przedstawiających sceny z Księgi Rodzaju, Księgi Wyjścia oraz Pieśni nad Pieśniami – cykl nazwany „Biblijne przesłanie”.  

  

Trzy lata później, z inicjatywy ówczesnego ministra kultury, André Malraux (1901–1976; pisarz, teoretyk sztuki, polityk), podjęto decyzję o budowie muzeum, w pierwotnej wersji nazwanego od tytułu cyklu: „Przesłanie biblijne”; lub „Muzeum Narodowe przesłania biblijnego Marca Chagalla” (Musée national message biblique Marc Chagall). Ostatecznie przyjęto nazwę Muzeum Narodowe Marca Chagalla.

Muzeum zostało otwarte 7 lipca 1973 roku, w 86. rocznicę urodzin Marca Chagalla. Po raz pierwszy we Francji narodowe muzeum z wyłącznie swoimi pracami otworzył żyjący artysta, aktywnie uczestniczący też przy jego projektowaniu, który również określił miejsce każdego ze swych dzieł w muzeum zbudowanym specjalnie w tym celu (jeszcze przed otwarciem muzeum, w 1972 roku Chagall przekazał do tworzonego muzeum szkice do cyklu „Przesłanie biblijne”). 

Autorem projektu budynku muzeum był André Hermant (1908–1978), francuski architekt i urbanista belgijskiego pochodzenia. Ogród zaprojektował architekt krajobrazu Henry Fisch , niestety dla zwiedzających udostępniona jest tylko część ogrodu przed wejściem do budynku.

Oprócz zajmującego największą przestrzeń cyklu biblijnego Chagall stworzył specjalnie dla tego muzeum jeszcze trzy dzieła:

Mozaikę „Wóz Eliasza”, która wyeksponowana jest na zewnętrznej ścianie budynku, nad płytkim zbiornikiem wodnym. Można ją oglądać tylko przez szybę – prawdopodobnie można byłoby podejść do niej z ogrodu, gdyby jego część za budynkiem była udostępniona do zwiedzania.

Witraż „Stworzenie świata” w sali audytorium.

Gobelin „Krajobraz Śródziemnomorski” eksponowany w oddzielnej sali, która w czasie mojej wizyty w muzeum nie była udostępniona do zwiedzania.

Poza wymienionymi dziełami zwracają uwagę dwie ekspozycje w muzeum. Pierwsza z nich obejmuje szkice projektów do ozdobienia sufitu Palais Garnier – Opery Paryskiej.

Opera została otwarta w 1875 roku według projektu Charles’a Garniera. W połowie XX wieku malowidła wnętrza kopuły audytorium (namalowane przez francuskiego artystę akademickiego Jules'a Eugène'a Lenepveu w latach 80. XIX wieku) były już jednak zniszczone, zarówno w wyniku ciepła emitowanego z żyrandola jak i w wyniku uszkodzeń z 1896 roku, kiedy to żyrandol spadł na publiczność. Wspomniany wyżej minister kultury André Malraux zlecił Marcowi Chagallowi nowe malowidło.

Realizacja projektu trwała rok, Chagall miał wtedy 77 lat.

 

Składające się z pięciu sekcji malowidło o powierzchni 220 metrów kwadratowych miało być „hołdem artysty dla kompozytorów Mozarta, Wagnera, Musorgskiego, Berlioza i Ravela, a także dla słynnych aktorów i tancerzy”. Odsłonięcie nowego sufitu nastąpiło 23 września 1864 roku.

Mimo kontrowersji, sufit Chagalla szybko stał się jedną z największych atrakcji Paryża. Oryginalny sufit Lenepveu nadal istnieje, w całości nienaruszony i zachowany bezpośrednio pod arcydziełem Chagalla.

Druga z wystaw dotyczy projektu kurtyny, scenografii i kostiumów do baletu „Ognisty ptak” Igora Strawińskiego. Prace te wykonał Marc Chagall w 1945 roku, podczas pobytu w Stanach Zjednoczonych, na zlecenie American Ballet Theatre.

Jeszcze kilka słów o życiu prywatnym Marca Chagalla. Pierwszą żoną była Bella Rosenfeld (ur. 1895 roku), pisarka pochodzenia żydowskiego, jego wielka miłość i muza, którą wielokrotnie malował.  W 1911 urodziła się ich córka Ida. Bella zmarła w Nowym Jorku w 1944 roku.

W latach 1945–1952 partnerką artysty była Virginia Haggard, z którą miał syna Dawida.

W 1952 roku Marc Chagall poślubił Valentinę „Vava” Brodsky, która była muzą i menadżerką w ostatnich latach jego życia. W 1966 roku przeprowadzili się do Saint-Paul-de-Vence. Zamieszkali na obrzeżach miasteczka, w posiadłości „La Colline”, która jest teraz w rękach prywatnych, nieudostępniona do zwiedzania. 

Marc Chagall zmarł 28 marca 1985. Został pochowany na cmentarzu katolickim w Saint-Paul-de-Vence.