Nowy Sad – gdzie prawa miejskie kupiono. Serbia. Cz. II.

Poprzedni post (https://emerytkawpodrozy.blogspot.com/2023/11/nowy-sad-gdzie-prawa-miejskie-kupiono.html)  nie wyczerpał tematu „co można zobaczyć i czego można się dowiedzieć w Nowym Sadzie”. W tym wpisie rodzaj fotorelacji z ulic miasta – bez wnikania w jego szczegółowy plan. 

 

Na początku wypada wymienić dwie instytucje, które (głównie, chociaż nie jedynie) przyczyniły się do rozsławienia Nowego Sadu jako Serbskie Ateny. To Macierz Serbska i Serbski Teatr Narodowy. Teraz tylko „wymienić” bo poświęcony im będzie oddzielny post.

 

 

Dom  na rogu ulicy Grčkoskolskiej i Pašica  zwany jest Kamienicą pod ikoną, ze względu na malowidło na jej narożniku. To dom Marii Trandafil (1816–1883), filantropki. Jej i jej męża fundusze pomogły w odbudowie miasta po bombardowaniach w 1848/49 roku. Większość swojego majątku przeznaczyła Maria w testamencie na cele charytatywne, w tym na stypendia dla dzieci z biednych rodzin.

 

 

Niemal naprzeciwko „Kamienicy pod ikoną” znajduje się budynek Platoneum, fundacja biskupa Platona Atanackovicia, obecnie siedziba Serbskiej Akademii Nauk i Sztuki (Oddział w Nowym Sadzie).

 

 

TRG Republike to dawny targ rybny. Z czasem przekształcił się w klasyczny targ produktów rolnych, ryb, mięsa. Teraz sprzedawane są tutaj głównie wyroby rzemieślnicze o charakterze suwenirów (chociaż dzisiaj to chyba nie dzień targowy, bo jakoś tego handlu nie widzę).

 

 

Pośrodku TRG Republike stoi pomnik króla Piotr I Karadziordzievicia (1844–1921), ostatniego króla Serbii (1903–1918), pierwszego władcy Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców od 1918, nazywanego Królem I Wybawicielem (przeprowadził reformy konstytucji, systemu edukacji, rolnictwa, wojska).

 

 

Ulica Dunavska, łącząca ulice Zmaj Jovina z Dunajem to jedna z najstarszych ulic w Nowym Sadzie i jedna z najstarszych ulic o ruchu pieszym – teraz ulica sklepów z pamiątkami, kawiarń, ale i galerii artystycznych. 

 

 

W narożnym budynku przy ulicy Dunavskiej 1 mieści się Biblioteka Miejska, kontynuująca tradycje Czytelni Serbskiej.  Budynek został wzniesiony pod koniec XVIII lub na początku XIX wieku a pierwsza o nim wzmianka w źródłach historycznych pojawia się w 1853 roku, w związku z przeprowadzonym wtedy remontem. W 1870 roku w budynku tym Jovan Subotić (1817–1886), prawnik, polityk i pisarz, założył drukarnię i w latach 1870–1872 wydawał (był również redaktorem) polityczną gazetę „Narod”. Po 1870 roku budynek kupił drukarz, księgarz i wydawca Arsa Pajević z żoną Anką i przekazał go Gminie Cerkiewnej (nie później niż w 1885 roku). Ten właśnie rok – 1885 – podawany jest jako początkowy rok funkcjonowania w tym budynku Czytelni Serbskiej założonej w 1845 roku. W 1958 roku Czytelnię przejęła Biblioteka Miejska (utworzona właśnie z kilku innych instytucji o podobnej działalności).  

Celowe wydaje się wspomnieć w tym miejscu, że Czytelnia Serbska była nie tylko jednym z centrów życia kulturalnego, nie tylko ośrodkiem „przebudzenia świadomości narodowej”, ale też przyczyniła się do założenia innych instytucji kulturalnych, że wspomnieć wymieniony już Serbski Teatr Narodowy. I niewątpliwie jej działalność nie pozostała bez wpływu na nazwanie Nowego Sadu Serbskimi Atenami.

 

 

Na rogu ulic Zmaj Jovina i Dunavskiej, naprzeciwko Biblioteki Miejskiej, znajduje się najstarszy dom w Nowym Sadzie – Dom pod Białym Lwem, z 1720 roku. Jako jeden z nielicznych budynków przetrwał bombardowania 1849 roku – do niedawna można było zobaczyć kulę tkwiącą w murze, teraz już pokrytą tynkiem. Z zachowanych dokumentów wynika, że pierwszym właścicielem tego domu był Stojan Maslak, znany wówczas producent mydła. Jako pierwszy właściciel parterowego domu w Nowym Sadzie, nadał temu domowi nazwę, która przetrwała do dzisiaj, chociaż nie wiadomo dlaczego właśnie taką. Na uwagę zasługuje kamienna brama wychodząca na ulicę Zmaj Jovina. 

 

Muzeum Wojwodiny (również przy ulicy Dunavskiej) zostało założone w 1847 roku pod auspicjami Macierzy Serbskiej. Po reorganizacjach, łączeniach z innymi muzeami, zmianach nazwy i siedziby, przy stałym powiększaniu zbiorów, w 1974 roku Muzeum Wojwodiny przeniosło się do gmachu z 1896 roku według projektu budapeszteńskiego architekta Gyuli Wagnera, wzniesionego jako budynek sądu.

 

Park Dunawski – jeden z najpiękniejszych parków w Nowym Sadzie:  jeziorka, alejki, altanki, fontanny i pomniki. Ja zwróciłam uwagę na monument serbskiego pisarza, dramaturga i artysty malarza, Georgije’a „Đura” Jakšića (1832 – 1878). Pomnik autorstwa Jovana Soldatocića postawiono w 1982 roku.

 

 

 

Nowy Sad był i jest miastem wieloetnicznym i, co z tym często związane, wielowyznaniowym. Dlatego obok wymienionych w poprzednim poście świątyń (katolicki kościół Najświętszej Marii Panny, prawosławny sobór św. Jerzego, cerkiew św. Mikołaja), wypada wspomnieć jeszcze o kilku przybytkach innych wyznań.

Nieco poza centrum (Jevrejska ulica) znajduje się jedna z czterech istniejących w Serbii synagog. Właściwie to cały kompleks zbudowany dla gminy i szkoły żydowskiej w latach 1906–1909 w stylu Art Nouveau przez budapeszteńskiego architekta Lipota Baumhorna. Dzisiaj w budynku szkoły mieści się szkoła baletowa, synagoga pełni rolę sali koncertowej. Jej boczne elewacje poddawane są właśnie remontowi. 

W centrum miasta (na północ do teatru) znajdują się Cerkiew Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny (Uspenska crkva/Dormition), zbudowana w latach 1765–1774. Wnętrza kościoła, z ikonostasem  będącym jednym z najlepszych przykładów sztuki baroku w Serbii,  nie zobaczę. Jest co prawda dzień powszedni, ale też święto (nie udaje mi się dociec jakie) i kościół wypełniają tłumy. Nie będę przeszkadzać.  

 

  

Słoweński Kościół Ewangelicki Wyznania Augsburskiego w Serbii (słowacki: Slovenská evanjelická augsburského vyznania cirkev v Srbsku, w skrócie SEAVC) to kościół luterański w Serbii.

 

 

 

Kościół Chrześcijański Reformowany (Reformatska Hrišćanskva Crkva). Gmina kościelna Kościoła Chrześcijańskiego Reformowanego w Nowym Sadzie została założona w 1808 roku, a pierwszymi wyznawcami byli Węgrzy, głównie z Erdelj. Obecnie w Nowym Sadzie znajdują się dwie świątynie Wspólnoty Chrześcijan Reformowanych – na zdjęciu świątynia z 1865 roku zbudowana na miejscu poprzedniej zburzonej w 1849 roku (ulica Šafarikova, w pobliżu synagogi).

 

Pałac Banovina – modernistyczny kompleks (1935–1949) będący siedzibą zarówno rządu jak i Zgromadzenia Wojwodiny. Projekt Dradiše’a Brašovana (1887–1965).  Ze względu na swój kształt nazywany jest Białym Krążownikiem.

Nowy Sad – gdzie prawa miejskie kupiono. Serbia. Cz. I.

Nowy Sad – w encyklopedycznym skrócie: miasto w północnej Serbii, stolica Wojwodiny (autonomiczny okręg w północnej Serbii) zamieszkane przez  ok. 350 tysięcy mieszkańców.

 

W folderze turystycznym wydanym przez organizację turystyczną Nowego Sadu w języku polskim, czytam: Miasto Nowy Sad kusi odwiedzających swoim schludnością i niesamowitym położeniem – zakotwiczony tuż obok Twierdzy Petrowaradin zwanej „Gibraltarem Dunaju”. Uwodzi różnorodnością języków, którymi posługują się jego mieszkańcy, festiwalami, jarmarkami i rytmem odbiegającym od gorączkowego, chaotycznego życia miasta.

 

Mimo automatycznego (czyt.: dalece niedoskonałego) tłumaczenia czuję się skuszona i jadę do drugiego (po Belgradzie) największego miasta Serbii, miasta kultury, które zyskało przydomek „Serbskie Ateny”.  

 

Wracając do początków Nowego Sadu, wypada, jak w wielu opowieściach o miejscach i miastach, zacząć od stwierdzenia: początki zamieszkiwania ludzi na terytorium dzisiejszego Nowego Sadu sięgają epoki kamienia. Pierwsza jednak wzmianka historyczna pochodzi z trzeciej dekady XVI wieku. Osada nabiera znaczenia dopiero w XVII wieku, gdy staje się zapleczem dla przebudowywanej na przeciwległym, prawym brzegu Dunaju, twierdzy Petrovaradin (http://emerytkawpodrozy.blogspot.com/2023/10/gibraltar-dunaju-twierdza-petrovaradin.html)  zdobytej przez wojska austriackie w 1687 roku. Żołnierze i  robotnicy pracujący przy przebudowie (XVII/XVIII wiek) przestarzałych umocnień, jak również kupcy dbający o ich zaopatrzenie, osiedlają się na przeciwnym brzegu. Rok 1694 jest podawany jako data powstania tej osady. 

 

 

Do społeczności w niej mieszkającej dołączyli Serbowie uciekający z terenów, które nadal były okupowane przez Turcję. Według niektórych źródeł miejsce to „stało się centrum serbskich uchodźców spod zaboru tureckiego”. W 1747 roku delegacja mieszkańców udała się do Wiednia z prośbą o nadanie miejscu, w którym żyją, statusu miasta. Za usankcjonowanie tego faktu  zapłacili znaczną na owe czasy kwotę osiemdziesięciu tysięcy (lub 95.000) forintów. To chyba jedyny przypadek, z jakim się spotkałam, że mieszkańcy kupili sobie prawa miejskie. 1 lutego 1748 roku został wydany stosowny dekret, w którym miastu położonemu w widłach Dunaju i kanału Dunaj-Cisa-Dunaj nadano prawa miejskie (Królewskie Wolne Miasto) i łacińską nawę Neoplanta, co w języku serbskim/chorwackim/rumuńskim znaczy Nowy Sad (Novi Sad). 

 

Miasto rozrastało się, już pod koniec XVIII wieku działały w nim: fabryka jedwabiu, tytoniu i browar. Niewiele zostało  z ówczesnej zabudowy. Po bombardowaniach w czasie rewolucji  1848/1849 roku z ponad 2800 budynków ocalało zaledwie 800. Dlatego większość zabudowy centralnej części miasta to budynki z końca XIX wieku. 

 

Rozbudowa  i powiększenie powierzchni Nowego Sadu po II wojnie światowej było możliwa dzięki zasypaniu terenów bagnistych dokoła wcześniejszej zabudowany. Dokoła centrum, w miejsce małych jednorodzinnych domów, powstawały nowe,  wielopiętrowe kamienice. Szczęśliwie nie zostały one zburzone w czasie bombardowań NATO w 1999 roku (operacja Allied Force), które skierowane były głownie na zniszczenie mostów i linii wodociągowych.

 

 

 

Południowo-zachodnią pierzeję Placu Wolności (Trg Slobode), reprezentacyjnego placu miasta, stanowi neorenesansowy ratusz z 1895 roku zaprojektowany na wzór ratusza w Grazu przez Emmericha Kitzwegera (1868–1917). Pierzeję północno-wschodnią zajmuje katolicki kościół Najświętszej Marii Panny w stylu neogotyckim, według projektu Djerdja Molnara, wzniesiony w latach 1893–1895. 

 

Pośrodku Placu Wolności pomnik Svetozara Mileticia (1826-1901), wybitnego serbskiego przywódcy politycznego w Austro-Węgrzech, posła do parlamentu, prawnika i burmistrza miasta. Autorem pomnika z 1939 roku jest Ivan Meštrović. 

 

 

 

Niedługa ulica z prawej strony kościoła to deptak na miejscu niegdysiejszego targu, dzisiaj ulica Zmaja Jovina  [Jovan Jovanović Zmaj (1833–1904); serbski pisarz, poeta i lekarz urodzony w Nowym Sadzie; znany z wierszy i bajek dla dzieci]. Ulica kończy się Pałacem Biskupim Diecezji Bačkiej w stylu serbsko-bizantyjskim ukończonym w 1901 roku. Przed nim brązowy pomnik patrona tej ulicy Zmaja Jovina  z 1984 (rzeźbiarz Dragan Nikolić).

 

 

W głębi, za pałacem, widać jeden z najważniejszych zabytków architektury sakralnej w Nowym Sadzie, prawosławny sobór św. Jerzego (1853), znany jako Saborna crkva („kościół katedralny”). Kościół jest siedzibą serbskiej prawosławnej eparchii Bački. Obecny kościół ukończono w 1905 roku na ruinach kościoła z 1734 roku zniszczonego w 1849 roku. We wnętrzu ikonostas z trzydziestoma trzema ikonami, którego autorem jest Pavle „Paja” Jovanović, i które uważane za jego najlepsze dzieło sakralne. Malowidła ścienne wykonał Stevan Aleksić.

 

 

Trzysta pięćdziesiąt metrów dalej, idąc ulicą Pašica w kierunku zachodnim,  znajduje się świątynia najstarsza w mieście – cerkiew św. Mikołaja (1739). Był okres, że służyła zarówno wyznawcom religii prawosławnej, jak i greckokatolickiej. Jako ciekawostka wymieniany jest fakt, że w tym właśnie kościele zostali ochrzczeni dwaj synowie Alberta Einsteina. Ich matką była Serbka, Mileva (z domu Marić), pierwsza żona Einsteina. 

 

Więcej o Nowym Sadzie w kolejnych postach.